Ko e Tu’i Tonga Hono 2: Lolofakangalo

0
8026

 

1. ‘Oku mahino ne kamata lelei hono ‘unuaki fo’ou ‘o e fonua ‘o fokotu’utu’u ai ‘a e Pule’anga ‘o ‘Aho’eitu mo ‘ene kau Falefā ‘i honau mu’aki ‘afio’anga ‘a ia ne ‘iloa e feitu’u ko ia ko Tonga ‘a eni ‘oku ui he ‘aho ni ko Popua. Ne maau ange leva ‘a e nofo ‘a ia ne mo’ulaloa e kotoa ‘o e fonua ki he Tu’i ko ‘Aho’eitu pea kuo manakoa ‘a e fa’unga kuo muiaki pea tupulaki foki ‘a e ngaahi tapa kehekehe ‘o e fakanofonofo fakasōsiale ko ia pea kuo takitaha ‘ilo ‘e he tangata kotoa ‘a hono ngafa mo fatongia he sosaieti.

2. Hangē pē foki ko e ngaahi sivilaise kehe ‘i māmani, ko e tupulaki ko eni ‘o e pule’anga fo’ou kuo langa ‘i he feitu’u ko eni ko Tonga (Popua) ne fiema’u ‘aupito ke ‘i ai ha ma’u’anga vai ki he mo’ui ‘a e nofo. ‘A ia ko e palani leva ia ki he kaha’u lele lōloa ‘o e pule’anga ‘o e Tu’i ‘e tefito ia hano ma’u ha ma’u’anga vai tu’uma’u.

3. Faifai pea toki ma’u mei Hahake ha ngaahi vai fakanatula mei lalofonua na’e tu’u ia ‘i he uhouhonga ‘o e laulahi ‘o Hahake ‘i he ‘elia ne toki ui mai ia kimui ni ‘aupito fakafuofua he senituli 15 ko Poha. (Ko e tu’u fakasiokalafi ‘o Poha ‘i onopō ni ‘oku tu’u ‘i lotofonua he lotomālie ‘o Hahake kae tu’u takai e ngaahi kolo mai Talafo’ou ki Niutoua mei he Hihifo ki he Tokelau Hahake, pea Lapaha mo Talasiu leva ki he Tonga/Tonga–Hahake). Ko e taimi ko eni ‘oku fakafuofua kuo ‘osi hala ‘a Tu’i Tonga ‘Aho’eitu pea kuo fakanofo leva ‘a hono ‘alo ko Lolofakangalo ko e Tu’i Tonga hono 2 ‘o fakatatau ki he Tala ne fai ‘e Tangaloa kia ‘Aho’eitu mo e kau Falefā.

4. Ko e ngāue lahi leva ia ne fakahoko ‘e he kau mu’aki Falefā mo e kau Tufunga Fonua he kuonga ‘o e Tu’i ‘a Lolofakangalo ko hono teuteu ‘o e ‘afio’anga fo’ou ‘i Hahake ke hikifua ki ai ‘a e Tu’i Tonga mo hono pule’anga. Na’e ‘ikai ko ha ngāue faingofua ‘a e langa ‘afio’anga he ne pau ke fai ‘a e tanu e ngaahi Sia mo e Langi he ko e afio’anga kuopau pe ko e sia pea ko e hala ‘a e Tu’i kuopau ai pē ke telio ia he Langi. Ko ia ai ne kei ‘iloa pē ‘a Popua he kuonga ko eni ‘o Lolofakangalo ko Tonga kae ui leva ‘a e ‘afio’anga fo’ou ne teuteu ke fai ki ai e hiki e Tu’i Tonga ko Tali-ki-Tonga – ko e ‘uhinga ki he teuaki ‘o e hiki ange ‘a e Tu’i Tonga mo hono kainga ki ai.

5. Ko eni ‘a e ngaahi feitu’u ‘o e kolo ko Tonga (‘elia ‘oku kei ui he ‘aho ni ko Popua) ne nau tu’u ‘o ha’o takai ‘a e Langi ‘o ‘Aho’eitu ko Hifomeilangi pea ko honau hingoa eni:

a. Langi
e. ‘Ahau
f. Toa
h. Fetoa
i. Toafa
k. Pangai
l. Tau
m. Kau
n. Pau
ng. Ha’atu’ukau
o. ‘Apifo’ou
p. ‘Apitaki
s. Loloko
t. Tefisi
u. Totoate.

6. Ko e vaha’ataimi ko eni ‘oku fakafuofua ki he kuonga ‘o ‘Aho’eitu pea hoko atu kia Lolofakangalo mo hono nofo’i ‘o Tonga (Popua) ko ha vaeua senituli nai kimu’a e ta’u 500 AD.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here